Panik Atağı İşaret Eden Bedensel ve Duygusal Belirtiler

Panik Atağın Belirtileri Nasıl Ortaya Çıkar?

Kalbinizin normalden hızlı attığını, nefesinizin değiştiğini veya aniden başınızın döndüğünü fark ettiğinizi düşünün. Bu belirtilerle birlikte aklınızdan kötü bir şey olabileceği, kontrolünüzü kaybedebileceğiniz ya da ciddi bir sağlık sorunu yaşayabileceğiniz geçebilir. Bedeninizdeki değişiklikleri fark ettikçe kaygınız artabilir; kaygınız arttıkça da belirtiler daha yoğun hissedilebilir.

Panik atak, yoğun korku veya belirgin bir rahatsızlık hissinin kısa sürede yükseldiği ve buna çeşitli bedensel ve zihinsel belirtilerin eşlik ettiği bir deneyimdir.¹ Bu yükselme genellikle ani gelişir ve çoğu zaman dakikalar içinde en yüksek noktasına ulaşır.² Kişi bu sırada yalnızca korku hissetmez; bedeninde meydana gelen değişiklikleri de oldukça güçlü biçimde yaşayabilir.

Belirtiler kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde kalp çarpıntısı ve nefes darlığı ön plandayken bazıları baş dönmesi, titreme ya da kontrolünü kaybedeceğine ilişkin yoğun bir kaygı yaşayabilir. Belirtilerin farklı biçimlerde ortaya çıkması, yaşanan deneyimin daha az gerçek olduğu anlamına gelmez.

Panik atağı anlamak için yalnızca hangi belirtilerin ortaya çıktığına değil, bu belirtilerin nasıl bir araya geldiğine de bakmak gerekir. Çünkü bedensel duyumlar, bu duyumlara verilen anlamlar, duygusal tepkiler ve kişinin o sırada yaptıkları birbirini etkileyebilir.

Panik Atağın Bedensel Belirtileri Nelerdir?

Panik sırasında bedenin alarm sistemi devreye girer. Bu sistem, bir tehlikeyle karşılaşıldığında organizmayı harekete hazırlayan doğal tepkilerle ilişkilidir. Kalp atışının hızlanması, nefes alışverişinin değişmesi ve kasların gerilmesi bu tepkiler arasında yer alır. Panik sırasında ise bu değişiklikler yoğun biçimde hissedilebilir ve kişide ciddi bir tehlikeyle karşı karşıya olduğu izlenimini yaratabilir.

Aşağıdaki tablo, panik sırasında sık bildirilen bedensel belirtileri kısaca özetliyor:²

Kalp Çarpıntısı ve Kalp Atışını Yoğun Hissetme

Kalbin normalden hızlı atması, güçlü vurması veya göğüste çarpıntı hissedilmesi panik sırasında sık karşılaşılan belirtilerdendir. Kişi kalp atışındaki değişikliği fark ettiğinde bunun nedenini sorgulamaya başlayabilir.

Örneğin "Kalbim neden bu kadar hızlı atıyor?" düşüncesini "Ya kalbimde ciddi bir sorun varsa?" düşüncesi izleyebilir. Bu olasılık kişide kaygıyı artırdığında kalp atışı daha da hızlanabilir. Böylece başlangıçta fark edilen bedensel duyum, giderek daha fazla korkunun odağı hâline gelebilir.

Nefes Darlığı ve Boğuluyor Gibi Hissetme

Panik sırasında kişi nefes almakta zorlandığını, yeterince hava alamadığını veya boğulacakmış gibi hissettiğini söyleyebilir. Nefes alışverişindeki değişiklikler göğüste sıkışma hissiyle birlikte de görülebilir.

Bu belirtiler ortaya çıktığında kişi nefesini sürekli kontrol etmeye, derin nefes almaya çalışmaya veya nefesinin normale dönüp dönmediğini takip etmeye başlayabilir. Nefesle ilgili duyumlara dikkatin yoğunlaşması, yaşanan rahatsızlığın daha belirgin hissedilmesine katkıda bulunabilir.

Baş Dönmesi ve Sersemlik Hissi

Baş dönmesi, sersemlik, dengesizlik veya bayılacakmış gibi hissetme de panik sırasında yaşanabilir. Bu duyumlar kişinin kontrolünü kaybetmekten ya da bulunduğu yerde bayılmaktan kaygı duymasına neden olabilir.

Kişi baş dönmesini fark ettikçe hareketlerini kısıtlayabilir, oturmak isteyebilir veya bulunduğu ortamdan uzaklaşmaya çalışabilir. Bu davranışların hangi koşullarda ortaya çıktığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği, panik döngüsünü anlamak açısından önemlidir.

Terleme, Titreme ve Sıcaklık Değişiklikleri

Panik sırasında ellerde veya bedende titreme, avuç içlerinde terleme, aniden sıcak basması ya da üşüme hissi görülebilir. Bazı kişiler yüzlerinin kızardığını veya bedenlerinin kontrolleri dışında tepki verdiğini düşünebilir.

Bu belirtiler, çevredekilerin durumu fark edeceği ya da kişi hakkında olumsuz düşüneceği endişesini de artırabilir. Böylece bedensel duyumlara eşlik eden kaygı, dikkati hem kişinin kendi bedenine hem de çevresindekilerin tepkilerine yöneltebilir.

Göğüste Sıkışma ve Mideyle İlgili Rahatsızlıklar

Göğüste baskı veya sıkışma hissi, mide bulantısı ve karın bölgesinde rahatsızlık panik sırasında ortaya çıkabilen diğer belirtilerdir. Özellikle göğüste hissedilen rahatsızlık, kişinin ciddi bir sağlık sorunu yaşadığı düşüncesine kapılmasına neden olabilir.

Uyuşma ve Karıncalanma

Bazı kişiler ellerinde, ayaklarında veya yüzlerinde uyuşma ve karıncalanma hissedebilir. Bu duyumlar beklenmedik olduğunda kişi bedeninde olağandışı bir durum meydana geldiğini düşünebilir ve daha fazla kaygılanabilir.

Uyuşma ve karıncalanmanın farklı nedenleri de olabileceğinden bunları yalnızca panik atakla açıklamak doğru değildir. Belirtilerin niteliği ve ortaya çıktığı koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Gerçekdışılık veya Kendine Yabancılaşma Hissi

Panik sırasında bazı kişiler çevrelerini alışılmadık, uzak veya gerçek değilmiş gibi algılayabilir. Bazıları ise kendilerini bedenlerinden uzaklaşmış ya da kendilerine yabancılaşmış gibi hissedebilir.²

Bu deneyimler "Kontrolümü kaybediyor muyum?" veya "Bana ne oluyor?" gibi düşüncelere yol açabilir. Gerçekdışılık ve kendine yabancılaşma hisleri panik sırasında görülebilse de bu belirtilerin ortaya çıkış biçimi ve eşlik eden diğer deneyimler önemlidir.

Panik Atağın Duygusal Belirtileri Nelerdir?

Panik atağın bedensel belirtileri kadar duygusal belirtileri de belirleyicidir. Kişi yalnızca bedenindeki değişikliklerden rahatsız olmaz; bu değişikliklerin ne anlama geldiğine ilişkin yoğun bir korku ve belirsizlik de yaşayabilir.

Panik sırasında görülebilen duygusal belirtiler şunlardır:

• Yoğun korku ve kaygı: Kişi kendisine kötü bir şey olacağını, öleceğini veya ciddi bir tehlikeyle karşı karşıya olduğunu hissedebilir.
• Kontrolünü kaybetme kaygısı: Davranışlarını kontrol edemeyeceğinden, kendisini yönetemeyeceğinden ya da başkalarının önünde zor durumda kalacağından kaygı duyabilir.
• Yardım alamama endişesi: Belirtiler artarsa yanında kimsenin olmayacağı veya ihtiyaç duyduğu yardıma ulaşamayacağı düşüncesi ortaya çıkabilir.
• Belirsizliğe tahammül etmekte zorlanma: Bedeninde olup bitenleri açıklayamamak ve belirtilerin nasıl ilerleyeceğini bilememek kaygıyı artırabilir.
• Tekrar panik atak geçirmeye yönelik kaygı: Daha önce panik yaşayan kişi, benzer belirtilerin yeniden ortaya çıkabileceği ihtimaline karşı daha dikkatli ve tetikte olmaya başlayabilir.

Bu duygusal tepkiler herkeste aynı biçimde ortaya çıkmaz. Bazı kişilerde yoğun korku öne çıkarken bazılarında endişe, çaresizlik veya bedensel belirtilerin sonuçlarına ilişkin kaygı daha belirgin olabilir.

Bedensel Belirtiler ve Korku Birbirini Nasıl Etkiler?

Panik sırasında yaşananları anlamanın önemli yollarından biri, bedensel duyumlarla bu duyumlara verilen anlam arasındaki ilişkiye bakmaktır. David Clark'ın bilişsel panik modeli, bedensel duyumların ciddi bir tehlikenin işareti olarak değerlendirilmesinin panik döngüsünde rol oynayabileceğini açıklar.³

Örneğin kişi kalbinin hızlandığını fark ettiğinde bunu yalnızca geçici bir bedensel değişiklik olarak değerlendirmek yerine ciddi bir sağlık sorununun işareti olarak düşünebilir. Bu düşünce korkuyu artırabilir. Korku yükseldiğinde kalp atışı ve nefes alışverişi daha da değişebilir. Kişi bu yeni belirtileri de tehlikenin kanıtı olarak değerlendirdiğinde döngü güçlenebilir.

Bu ilişkiyi şöyle özetleyebiliriz:

Burada bedensel belirtilerin gerçek olduğunu vurgulamak önemlidir. Panik sırasında kişi çarpıntıyı gerçekten hisseder, nefes almakta zorlanabilir veya başı dönebilir. Döngünün devam etmesinde rol oynayabilen nokta, bu duyumların nasıl anlamlandırıldığı ve kişinin bunlara nasıl tepki verdiğidir.

Üstelik her panik deneyimi aynı sırayla başlamaz. Bazı kişilerde önce bedensel bir duyum fark edilirken bazı kişilerde belirli bir ortam veya durumla ilişkili korku öne çıkabilir. Bu nedenle panik döngüsünü değerlendirirken kişinin kendi deneyimine odaklanmak gerekir.

Panik Atağın Belirtilerini Fark Etmek Neden Önemlidir?

Panik atağın belirtilerini tanımak, kişinin yaşadığı deneyimi daha iyi anlamasına yardımcı olabilir. Bununla birlikte belirtileri tanımak, sürekli bedenini kontrol etmek veya her duyumu panik belirtisi olarak değerlendirmek anlamına gelmemelidir.

Örneğin daha önce panik atak yaşamış bir kişi, kalbinin hızlanıp hızlanmadığını sık sık kontrol etmeye başlayabilir. Nefesini, baş dönmesini veya vücudundaki küçük değişiklikleri yakından takip edebilir. Bu kontroller o anda belirsizliği azaltmaya yönelik görünse de dikkatin sürekli bedene yönelmesine ve normal değişikliklerin daha sık fark edilmesine katkıda bulunabilir.

Benzer biçimde kişi yeniden panik yaşamamak için kalabalık ortamlardan uzak durabilir, spor yapmayı bırakabilir veya tek başına dışarı çıkmak istemeyebilir. Bu davranışlar zamanla günlük yaşamı sınırlamaya başladığında yalnızca atak sırasında yaşananlara değil, atak sonrasında gelişen davranış örüntülerine de bakmak gerekir.

Panik belirtilerini tanımanın amacı, bedende olup bitenleri sürekli denetlemek değil; bedensel duyumlar, düşünceler, duygular ve davranışlar arasındaki ilişkiyi anlamaktır.

Panik Atağı İşaret Eden Belirtiler Olduğunda Ne Yapılabilir?

Çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi veya yoğun korku gibi belirtiler yaşadığınızda öncelikle bunların hangi koşullarda ortaya çıktığını ve nasıl ilerlediğini anlamaya çalışabilirsiniz. Ancak belirtilerin panik atak kaynaklı olduğuna kendiniz karar vermek yerine, özellikle ilk kez yaşanan veya alışılmadık fiziksel belirtilerde tıbbi değerlendirmeye başvurmak önemlidir.

Daha önce değerlendirilmiş panik ataklarınız varsa, deneyiminizi anlamlandırmak için şu sorular üzerinde durabilirsiniz:

• Belirtiler başlamadan hemen önce ne oluyordu?
• İlk olarak hangi bedensel duyumu fark ettim?
• Bu duyuma ne anlam verdim?
• Korkum arttığında bedenimde neler değişti?
• Kaygıyla baş etmek için ne yaptım? Bulunduğum ortamdan uzaklaştım mı, bedenimi kontrol ettim mi veya yardım aradım mı?
• Bu deneyimin tekrarlanacağı düşüncesi günlük yaşamımda neleri değiştirmeme neden oldu?

Bu sorular, panik deneyimini yalnızca belirtiler üzerinden değil, düşünce, duygu ve davranışların birbiriyle ilişkisi üzerinden ele almayı sağlar.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınabilir?

Panik ataklar tekrarlıyorsa, panik atak geçirmeye yönelik kaygı günlük yaşamınızı etkiliyorsa veya bu belirtiler nedeniyle bazı durumlardan uzaklaşmaya başladıysanız profesyonel destek alabilirsiniz.

Bilişsel ve davranışçı terapilerde kişinin panik döngüsü değerlendirilir; ihtiyaçlarına göre bedensel duyumlarla çalışma, iç duyumsal üstüne gitme egzersizleri ve kaçınılan durumların üzerine adım adım gitme gibi uygulamalardan yararlanılabilir.⁴ Klinik uygulama rehberleri de panik bozukluğun yönetiminde psikolojik yaklaşımları, özellikle bilişsel davranışçı terapiyi, önerilen seçenekler arasında sayar.⁵

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

1. American Psychological Association. (2018). Panic attack. In APA Dictionary of Psychology. dictionary.apa.org/panic-attack ↩
2. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing. doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787 ↩
3. Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470. doi.org/10.1016/0005-7967(86)90011-2 ↩
4. Boettcher, H., Brake, C. A., & Barlow, D. H. (2016). Origins and outlook of interoceptive exposure. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 53, 41–51. doi.org/10.1016/j.jbtep.2015.10.009 ↩
5. National Institute for Health and Care Excellence. (2011). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: Management (Clinical guideline CG113). NICE. nice.org.uk/guidance/cg113 ↩