İlişkilerde Sınır Koyamamanın Yarattığı Sorunlar

İlişkilerde sınır koymakta zorlandığımızda başkalarının ihtiyaçlarına öncelik verirken kendi isteklerimizi geri plana atabiliriz. Zamanla biriken kırgınlık, öfke ve tükenmişlik hem kendimizle hem de çevremizdekilerle kurduğumuz ilişkiyi etkileyebilir.

İlişkilerde Sınır Koyamamak Neden Sorun Yaratır?

Bir arkadaşınız sizden yardım istediğinde, aslında o gün dinlenmeye ihtiyacınız olmasına rağmen kabul ettiğinizi düşünün. Ya da bir yakınınızın söylediği bir söz sizi kırdığı halde aranızda sorun çıkmasın diye hiçbir şey söylemediğinizi... O anda karşınızdaki kişiyi kırmamak, tartışmadan kaçınmak ya da ilişkinin zarar görmesini önlemek daha önemli görünür. Kendi isteğinizi ertelemek de bu nedenle kolay bir seçenek gibi gelir.

Ancak istemediğimiz şeyleri sürekli kabul ettiğimizde kendi ihtiyaçlarımızı ifade etmek giderek zorlaşabilir. Bir süre sonra yalnızca başkalarının beklentilerine göre hareket ettiğimizi, kendimize ayırmak istediğimiz zamanın azaldığını ya da ilişkilerimizde yeterince dikkate alınmadığımızı düşünebiliriz.

İlişkilerde sınır koymak, neyi kabul edip neyi kabul etmediğimizi ve hangi durumlarda neye ihtiyaç duyduğumuzu ifade edebilmekle ilgilidir.¹ Bu, karşımızdaki kişinin isteklerini önemsememek ya da her anlaşmazlıkta kendi istediğimizin olmasını beklemek değildir. İlişkinin içinde hem kendimize hem de diğer kişiye yer açabilmektir.

Sınır koymakta zorlandığımızda ilişkiyi sürdürmek için yaptığımız fedakarlıklar, zamanla kendi ihtiyaçlarımızı karşılamamıza engel olabilir. Üstelik bu yalnızca nasıl hissettiğimizi değil, karşımızdaki kişiyle nasıl iletişim kurduğumuzu ve sorunları nasıl ele aldığımızı da etkiler.

Hayır Diyememek İlişkilerde Nasıl Bir Döngü Yaratır?

Sınır koymakta zorlanmak çoğu zaman tek bir kararla sınırlı kalmaz. Bir isteği reddettiğimizde karşımızdaki kişinin üzüleceğini, bize kızacağını ya da aramızdaki ilişkinin değişeceğini düşünebiliriz. Bu olasılıklar kaygı yarattığında, kendi isteğimizin tersine davranarak o anki rahatsızlığı azaltmaya çalışırız.

Örneğin bir arkadaşınız hafta sonu sizinle görüşmek istiyor ve siz dinlenmek istediğinizi biliyorsunuz. Ancak reddederseniz arkadaşınızın size kırılacağını düşündüğünüz için kabul edersiniz. Arkadaşınız memnun olur ve kaygınız o an için azalır. Fakat görüşmeye gittiğinizde yorgun ve isteksiz hissedebilir, kendi ihtiyacınızı yine geri plana attığınız için kendinize yönelik öfkeniz artabilir. Bu durum tekrarlandığında şu döngü ortaya çıkabilir:

Bu döngünün önemli bir özelliği, sınır koymamanın o anda işe yarıyor gibi görünmesidir. Tartışma çıkmaz, karşı tarafın tepkisiyle uğraşmak zorunda kalmayız ve ilişkideki gerilim geçici olarak azalır. Ancak bu kısa vadeli sonuç, uzun vadede kendi ihtiyaçlarımızı ifade etmeyi daha da zorlaştırır: daha önce hayır demediğimiz için şimdi farklı davranmanın yaratacağı tepkiyi öngörmek bizi yeniden aynı davranışa yöneltir.

Sınır Koyamamanın İlişkilerde Yarattığı 5 Sorun

1. Kaygı, Öfke ve Kırgınlık

İlişkilerde her zaman istediğimiz şeyleri yapmayabilir, bazen diğer kişinin ihtiyaçlarına öncelik verebiliriz. Bu, karşılıklı ilişkilerin doğal bir parçasıdır. Ancak sürekli kendi isteklerimizden vazgeçiyor ve rahatsız olduğumuz durumları dile getirmiyorsak zamanla kırgınlık yaşayabiliriz. İlişkiyi korumak için kendi düşünce ve isteklerini sürekli bastırmanın, zamanla ilişkiyi kaybetmeye yönelik öfke ve kendinden uzaklaşma hissiyle ilişkili olduğu bildirilmiştir.²

Örneğin partnerinizin planlarına sürekli uyum sağlıyor, kendi yapmak istediklerinizi dile getirmiyorsanız bir süre sonra ilişkinin hep onun isteklerine göre ilerlediğini düşünebilirsiniz. Bu düşünce, başlangıçta küçük görünen olaylara karşı daha yoğun öfke duymanıza neden olabilir. Bazen kişi neden bu kadar öfkelendiğini bile anlamakta zorlanır; son yaşanan olay küçük görünse de verilen tepki, daha önce ifade edilmemiş pek çok rahatsızlığın birikimiyle ilişkili olabilir.

Burada önemli olan, öfkenin kendisini sorun olarak görmekten çok, hangi ihtiyaçların karşılanmadığını ve hangi durumların tekrarlandığını anlamaktır. 

Özetle, ilişkiyi kaybetmeye yönelik kaygı ve bu kaygı azalasın diye atılan geri adımlar, zamanla kaygının artmasına, kişinin hep karşı tarafın istekleri doğrultusunda davrandığı için ona karşı uzun vadede öfkesinin artmasına ve kırgınlıkların oluşmasına neden olur. 

2. İlişkide İhtiyaçların ve Sorumlulukların Dengesizleşmesi

Bir ilişkide taraflardan biri sürekli uyum sağlıyor, planları yapıyor, sorunları çözüyor ya da diğer kişinin ihtiyaçlarını gözetiyorsa zamanla sorumluluklar eşit olmayan biçimde dağılabilir. Bu her zaman diğer kişinin farkında olarak sınırları aşmaya çalıştığı anlamına gelmez. Karşı taraf sizin bir konuda isteksiz olduğunuzu bilmiyor olabilir; çünkü siz rahatsızlığınızı ifade etmek yerine kabul etmeyi tercih etmişsinizdir.

Örneğin arkadaş grubunuzda buluşma yeri ve saati konusunda her seferinde diğerlerinin tercihlerini kabul ediyorsanız, arkadaşlarınız isteklerini rahatça dile getirirken siz ne istediğinizi söylemekte zorlanabilirsiniz. Zamanla kararların neden hep başkalarına göre verildiğini sorgulamaya başlayabilirsiniz.

İlişkideki dengesizliği fark etmek, her şeyin eşit sayıda yapılması gerektiği anlamına gelmez. Önemli olan, iki tarafın da ihtiyaçlarını dile getirebildiği ve sorumlulukların tek kişinin üzerinde toplanmadığı bir ilişki kurabilmektir.

3. Kendini İfade Etmekte Zorlanma

Sınır koymak yalnızca hayır demek değildir. Rahatsız olduğumuz bir durumu açıklamak, bir istekte bulunmak, farklı düşündüğümüzü söylemek ve ihtiyaçlarımızı paylaşmak da sınırlarımızı ifade etmenin parçalarıdır. Ancak karşımızdaki kişinin tepkisinden kaygı duyduğumuzda düşüncelerimizi kendimize saklayabiliriz: bir davranış bizi rahatsız ettiğinde sorun yokmuş gibi davranır, bir konuda farklı düşündüğümüzde tartışma çıkmasın diye sessiz kalırız.

Bu tekrarlandıkça karşımızdaki kişi bizi tanısa bile neye ihtiyaç duyduğumuzu, hangi davranışlardan rahatsız olduğumuzu ya da hangi konularda farklı düşündüğümüzü yeterince bilemeyebilir. Bir yandan karşı tarafın bizi anlamasını beklerken diğer yandan ihtiyaçlarımızı açıkça dile getirmekten kaçındığımızda, anlaşılmama hissi devam eder.

4. Suçluluk ve Kendine Yönelik Eleştirilerin Artması

Özellikle başkalarını üzmemeyi, herkese yardımcı olmayı ya da uyumlu davranmayı önemli gören biri için hayır demek alışılmadık ve rahatsız edici olabilir. Örneğin işten sonra dinlenmek isteyen biri, bir arkadaşının yardım talebini reddettiğinde kendisini bencil olmakla eleştirebilir. Yardım etmek istemediği için değil, o gün kendi ihtiyaçlarına da yer açmak istediği hâlde bunu kabul etmekte zorlandığı için suçluluk yaşayabilir.

Bu durumda kişi suçluluğu azaltmak için isteğini geri çekip başlangıçta reddettiği şeyi kabul edebilir. Böylece ihtiyacını ifade etmenin ardından ortaya çıkan rahatsızlık, bir sonraki durumda sınır koymayı daha da zorlaştırır. Suçluluk hissetmek mutlaka yanlış bir davranışta bulunduğumuz anlamına gelmez; bazen yeni bir davranış biçimini denediğimizde, alışık olmadığımız için de rahatsız hissederiz.

5. İlişkiden Uzaklaşma ve Tükenmişlik

Kendi ihtiyaçlarını sürekli geri plana atan kişi, bir süre sonra ilişkilerinde eskisi kadar istekli olmadığını fark edebilir. Görüşmeler yorucu gelmeye, mesajlara cevap vermek istemez olmaya ya da daha fazla yalnız kalma ihtiyacı hissetmeye başlar. Bazen kişi bu değişimi karşı tarafa anlatmak yerine görüşmeleri azaltarak, iletişimi kısaltarak ya da daha mesafeli davranarak ifade eder. İhtiyaçlar açıkça konuşulmadığında ise diğer kişi bu uzaklaşmanın nedenini anlamakta zorlanır.

Örneğin ailesinin beklentilerini karşılamak için sürekli kendi planlarından vazgeçen biri, zamanla aile üyeleriyle görüşmekten kaçınmaya başlayabilir. Oysa ihtiyaç duyduğu şey ilişkisini sonlandırmak değil, kendi zamanını ve tercihlerini daha fazla gözetebilmektir.² Bu nedenle ilişkideki yorgunluğu yalnızca diğer kişinin davranışları üzerinden değerlendirmek yeterli olmayabilir; kişinin hangi durumlarda sınırlarını ifade edemediğine ve hangi ihtiyaçlarını uzun süredir ertelediğine de bakmak gerekir.

Sınır Koyamamak Neden Bu Kadar Zor Olabilir?

Sınır koymakta zorlanmanın altında farklı düşünceler, duygular ve geçmiş deneyimler bulunabilir. Herkes aynı nedenle hayır diyemez; aynı kişi aile ilişkilerinde rahatça kendisini ifade ederken romantik ilişkilerinde daha fazla zorlanabilir. Sınır koymayı zorlaştırabilecek bazı düşünceler şunlardır:

• "Hayır dersem beni sevmekten vazgeçebilir."
• "Kendi ihtiyaçlarımı öne çıkarırsam bencil görünürüm."
• "Karşımdaki kişi üzülürse bunun sorumlusu ben olurum."
• "Bir anlaşmazlık yaşarsak ilişkimizi eskisi gibi sürdüremeyiz."
• "İyi bir arkadaş, partner veya aile üyesi olmak için elimden gelen her şeyi yapmalıyım."

Bu düşünceler ortaya çıktığında kişi kaygı, suçluluk ya da huzursuzluk hisseder ve bu duygularla karşılaşmamak için istemediği bir şeyi kabul etmeyi ya da rahatsızlığını dile getirmemeyi seçebilir. Bu örüntüler ilişkiyi korumak amacıyla sürdürülür; ancak her durumda uyum sağlamak ilişkinin gerçekten daha sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Bir ilişkinin devam etmesi için kişinin sürekli kendi ihtiyaçlarından vazgeçmesi gerekiyorsa, ilişkinin nasıl sürdürüldüğünü yeniden değerlendirmek önemlidir.

İlişkilerde Sınır Koymayı Nasıl Geliştirebiliriz?

Sınır koymak, bir anda her talebi reddetmek ya da her rahatsızlığı sert biçimde dile getirmek değildir. Kendi ihtiyaçlarımızı fark etmek, bunları açıkça ifade etmek ve karşımızdaki kişinin tepkisi karşısında kendi kararımızı değerlendirebilmekle ilgilidir.¹

Önce Ne İstediğimizi Fark Etmek

Bazen sınır koymakta zorlanmamızın nedeni yalnızca hayır demekten çekinmemiz değildir; kendi isteğimizi belirlemek için de yeterince zaman ayırmıyor olabiliriz. Bir talep geldiğinde hemen cevap vermek yerine kendimize şunları sorabiliriz: "Bunu gerçekten yapmak istiyor muyum?", "Buna ayıracak zamanım ve enerjim var mı?", "Kabul edersem başka hangi ihtiyacımı ertelemiş olacağım?" Karar vermeden önce duraklamak, otomatik biçimde kabul etmek yerine seçeneklerimizi değerlendirmemize yardımcı olur.

Küçük Adımlarla Kendimizi İfade Etmek

Sınır koymaya başlamak için büyük bir çatışmayı çözmeyi beklemek gerekmez. Bir buluşma planında kendi istediğimiz yeri önermek, uygun olmadığımız bir saati belirtmek ya da bir konuda farklı düşündüğümüzü sakin biçimde söylemek başlangıç olabilir. Bu adımların amacı her zaman istediğimizi yaptırmak değil, kendi tercihlerimizi ilişkinin bir parçası hâline getirmektir.

Karşımızdaki Kişinin Tepkisini Kontrol Etmeye Çalışmamak

Sınır koyduğumuzda diğer kişi hayal kırıklığı yaşayabilir ya da kararımıza katılmayabilir. Bu tepkiyi hiç yaşamamak için her isteği kabul etmeye çalışırsak kendi ihtiyaçlarımıza yer açmak zorlaşır. Karşımızdaki kişinin duygularını önemsemekle onun her duygusunu ortadan kaldırmak zorunda hissetmek birbirinden farklıdır. Birinin isteğini reddetmek o kişiyi önemsemediğimiz anlamına gelmez; bir anlaşmazlık yaşamak da ilişkinin mutlaka sona ereceğini göstermez.

Suçluluk Hissettiğimizde Hemen Geri Adım Atmamak

Hayır dedikten sonra suçluluk ya da kaygı hissetmek, kararımızı hemen değiştirmemiz gerektiği anlamına gelmez. Önce bu duygunun hangi düşüncelerle ortaya çıktığını anlamaya çalışabiliriz. Örneğin "Arkadaşımın isteğini reddettiğim için kötü biriyim" diye düşünüyorsak, gerçekten birine haksızlık edip etmediğimizi mi yoksa yalnızca kendi ihtiyacımızı ifade ettiğimiz için mi rahatsız olduğumuzu değerlendirebiliriz. Böylece suçluluğu ortadan kaldırmak için hemen kabul etmek yerine, hem kendi ihtiyaçlarımızı hem de karşımızdaki kişinin durumunu birlikte değerlendirebiliriz.

Sınırlarımızı Açık ve Anlaşılır Biçimde İfade Etmek

Sınır koyarken uzun açıklamalar yapmak, kendimizi sürekli savunmak ya da karşı tarafı ikna etmeye çalışmak zorunda değiliz. Ne istediğimizi ve neye uygun olmadığımızı açıkça söyleyebiliriz.³ Örneğin "Bu hafta sonu dinlenmeye ihtiyacım var, bu nedenle buluşamayacağım" demek hem ihtiyacımızı belirtir hem de kararımızı anlaşılır hâle getirir.

Elbette her ilişki ve durum farklıdır. Bazı durumlarda karşılıklı konuşmak, çözüm aramak ya da ortak bir noktada buluşmak gerekebilir. Ancak uzlaşmak, her seferinde yalnızca bir tarafın kendi isteğinden vazgeçmesi anlamına gelmemelidir.

Sınır Koymak İlişkilere Zarar Verir mi?

Sınır koyduğumuzda karşımızdaki kişi her zaman memnun olmayabilir. Özellikle alışılmış ilişki düzeni değiştiğinde diğer kişi yeni duruma uyum sağlamakta zorlanabilir. Bu, sınır koymanın yanlış olduğu anlamına gelmez.

Sağlıklı ilişkilerde iki tarafın da ihtiyaçlarını dile getirebilmesi, farklılıkların konuşulabilmesi ve anlaşmazlıkların ele alınabilmesi önemlidir. Bir tarafın her zaman uyum sağladığı ilişkide görünürde çatışma az olabilir; ancak bu, iki tarafın da kendisini rahatça ifade edebildiğini göstermez. Öte yandan sınır koymak, karşımızdaki kişinin her davranışını yönetmek ya da onun ne yapacağına karar vermek de değildir. Kendi ihtiyaçlarımızı ifade etmek, hangi davranışları kabul edebileceğimizi belirtmek ve gerektiğinde kendi davranışlarımızla ilgili kararlar almakla ilgilidir.

Örneğin bir arkadaşınızla konuşurken sözünüzün sürekli kesilmesinden rahatsız oluyorsanız bunu ifade edebilirsiniz. Arkadaşınızın nasıl davranacağını bütünüyle kontrol edemezsiniz; ancak konuşmanın bu şekilde devam etmesi durumunda kendi tutumunuzu belirleyebilirsiniz. Sınır koymanın amacı ilişkideki bütün anlaşmazlıkları ortadan kaldırmak değil, anlaşmazlıklar yaşandığında da iki tarafın kendisini ifade edebileceği bir alan oluşturabilmektir.

İlişkilerde Sınır Koymakta Zorlanıyorsanız Ne Zaman Destek Almalısınız?

Sınır koymakta zorlanmak zaman zaman herkesin yaşayabileceği bir durumdur. Ancak bu güçlük sürekli aynı ilişkisel sorunları yaşamanıza, kendi ihtiyaçlarınızı ifade edememenize ya da ilişkilerinizde yoğun kaygı, suçluluk ve öfke hissetmenize neden oluyorsa profesyonel destek almayı değerlendirebilirsiniz.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) kapsamında kişinin sınır koymakta zorlandığı durumlar, bu durumlarda ortaya çıkan düşünceler ve duygular ile bunlara eşlik eden davranışlar birlikte ele alınabilir. Örneğin kişi hayır dediğinde karşı tarafın kendisini reddedeceğini düşünüyor olabilir. Bu düşüncenin davranışlarını nasıl etkilediğini ve sınır koymaktan kaçındığında neler olduğunu incelemek, tekrar eden örüntüleri anlamaya yardımcı olur. Terapi sürecinde kişinin ihtiyaçlarını daha iyi fark etmesi, kendisini ifade etme becerilerini geliştirmesi ve sınır koyduğu durumlarda ortaya çıkan kaygı veya suçlulukla baş edebilmesi üzerinde çalışılabilir.

İlişkilerde sınır koyabilmek, başkalarını daha az önemsemek anlamına gelmez. Kendi ihtiyaçlarımızı da ilişkinin bir parçası olarak görebilmektir. Çünkü bir ilişkiyi sürdürürken karşımızdaki kişiye yer açmak kadar, kendimize ait alanı koruyabilmek de önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Alberti, R. E., & Emmons, M. L. (2017). Your perfect right: Assertiveness and equality in your life and relationships (10th ed.). New Harbinger Publications. ↩
2. Jack, D. C. (1991). Silencing the self: Women and depression. Harvard University Press. ↩
3. Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (2nd ed.). Guilford Press. ↩