Akran Zorbalığını İşaret Eden Davranışsal Sinyaller
Akran zorbalığı her zaman yetişkinlerin kolayca fark edebileceği bir olay şeklinde ortaya çıkmaz. Bazen bir çocuğun başka bir çocuğu ittiğini, tehdit ettiğini ya da açıkça dışladığını görmek mümkündür. Ancak zorbalığın önemli bir bölümü yetişkinlerin bulunmadığı ortamlarda gerçekleşebilir.1
Özellikle sosyal dışlama, alay etme, söylenti yayma veya dijital ortamda hedef gösterme gibi davranışları fark etmek daha zor olabilir. Çocuk da yaşadıklarını doğrudan anlatmak yerine davranışlarıyla bazı ipuçları verebilir.
Bu nedenle çocuğun günlük yaşamındaki değişikliklere dikkat etmek önemlidir. Okula gitmek istememesi, arkadaşlarından uzaklaşması, eve geldiğinde belirgin biçimde içine kapanması ya da telefonunu kullanma biçiminin değişmesi bunlardan bazıları olabilir.
Burada önemli bir ayrım var: Bu davranışların hiçbiri tek başına akran zorbalığı yaşandığını göstermez. Aynı davranış farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir. Asıl bakılması gereken, değişimin ne zaman başladığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve çocuğun günlük yaşamında başka nelerin değiştiğidir.
Akran Zorbalığını İşaret Edebilecek Davranışlar
| Okul Yaşamı | Sosyal Yaşam | Davranış ve Duygular | Dijital Yaşam |
|---|---|---|---|
| Okula gitmek istememe | Arkadaşlardan uzaklaşma | Eve geldiğinde içine kapanma | Mesajlardan rahatsız olma |
| Belirli ortamlardan kaçınma | Grup etkinliklerine katılmama | Daha kolay öfke hissetme | Bazı gruplardan ayrılma |
| Belirli derslere karşı isteksizlik | Sosyal ilişkilerde değişiklik | Günlük davranışlarda belirgin değişim | Sosyal medya kullanımında değişiklik |
Bu tablo bir kontrol listesi değildir. Amaç her davranışı zorbalık olarak yorumlamak değil, çocuğun yaşamındaki değişiklikleri daha yakından fark edebilmektir.
Okula Gitmek İstememek
Çocuk daha önce okula gitmek konusunda belirgin bir sorun yaşamazken son dönemde sık sık okula gitmek istememeye başlayabilir.
"Bugün gitmesem olmaz mı?"
"Başım ağrıyor."
"Okul çok sıkıcı."
gibi cümleler tekrarlanmaya başlayabilir.
Elbette okula gitmek istememenin pek çok nedeni vardır. Sınavlar, derslerle ilgili güçlükler, öğretmen ilişkileri, arkadaşlık sorunları veya okul ortamındaki başka bir değişiklik çocuğun okula karşı isteğini etkileyebilir.
Bu nedenle yalnızca "okula gitmek istemiyor" demek yerine bu isteksizliğin ne zaman ortaya çıktığına bakmak daha anlamlıdır. Örneğin belirli günlerde, belirli derslerin olduğu zamanlarda veya teneffüslerle ilişkili olarak ortaya çıkıyorsa, çocuğun okul deneyimini biraz daha yakından anlamaya çalışmak gerekebilir.
Eve Geldiğinde Davranışlarının Değişmesi
Bazı çocuklar okulda yaşadıklarını anlatmak yerine eve geldiklerinde davranışlarıyla gösterebilir.
Normalde konuşkan olan bir çocuk eve geldiğinde sessizleşebilir. Daha kolay öfkelenebilir, odasına çekilebilir veya ailesiyle iletişim kurmak istemeyebilir.
Burada da tek bir akşamı değil, tekrarlayan bir değişikliği fark etmek önemlidir.
Çocuğun eve geldiğinde nasıl davrandığı, günün hangi saatlerinde daha farklı olduğu ve bu değişimin okul günleriyle ilişkili olup olmadığı zaman içinde gözlemlenebilir.
Arkadaşlardan Uzaklaşma
Akran ilişkilerindeki değişiklikler de dikkat edilmesi gereken sinyaller arasında yer alır.2
Çocuk daha önce arkadaşlarıyla vakit geçirirken giderek yalnız kalmaya başlayabilir. Teneffüslerde tek başına durabilir, grup etkinliklerine katılmak istemeyebilir veya daha önce görüştüğü arkadaşlarıyla iletişimini azaltabilir.
Ancak burada önemli olan, çocuğun yalnız kalmayı kendisinin seçip seçmediğini anlamaktır.
Bazı çocuklar zaman zaman yalnız kalmayı tercih edebilir. Asıl üzerinde durulması gereken, çocuğun sosyal ilişkilerinde kendisinin istemediği bir değişiklik olup olmadığıdır.
Eşyaların Sık Kaybolması veya Zarar Görmesi
Kalemlerin sürekli kaybolması, çantanın zarar görmesi, kıyafetlerin yırtılması veya çocuğun eve eşyaları eksilmiş şekilde gelmesi de dikkat çekebilir.
Elbette bu durumların her biri kazara gerçekleşebilir. Ancak benzer olayların tekrarlanması ve çocuğun eşyalarının nasıl zarar gördüğünü açıklamakta zorlanması, üzerinde sakin biçimde durulması gereken bir durum olabilir.
Burada amaç çocuğu hemen sorgulamak değil, olan biteni anlamaya çalışmaktır.
Dijital Davranışlarda Değişiklik
Çocukların akran ilişkileri artık yalnızca okul bahçesinde, sınıfta veya teneffüslerde yaşanmıyor. Mesajlaşma grupları, sosyal medya platformları ve çevrimiçi oyunlar da sosyal yaşamın bir parçası.
Bu nedenle çocuğun dijital davranışlarındaki belirgin değişiklikler de önemli ipuçları verebilir. Örneğin çocuk:
- Telefonunu kontrol etmekten kaçınabilir.
- Gelen mesajlardan belirgin biçimde rahatsız olabilir.
- Bazı mesajlaşma gruplarından çıkabilir.
- Sosyal medya hesabını kapatmak isteyebilir.
- Çevrimiçi ortamda yaşadığı bir olay hakkında konuşmaktan kaçınabilir.
Ancak burada da telefon kullanımındaki her değişikliği zorbalık olarak yorumlamamak gerekir. Önemli olan, değişimin arkasında ne olduğunu anlamaktır.
Okul Hakkında Konuşmaktan Kaçınmak
Bazı çocuklar okulda yaşadıkları sorunları anlatmakta zorlanabilir.
"Okul nasıldı?" sorusuna "İyi" veya "Normal" demesi tek başına bir sorun olduğunu göstermez. Ancak çocuk daha önce okul hakkında konuşurken zamanla bu konudan uzaklaşmaya başladıysa ya da belirli kişilerden, sınıflardan veya ortamlardan bahsetmek istemiyorsa, bu değişiklik üzerinde durulabilir.
Çocuğun anlatmasını sağlamak için peş peşe sorular sormak yerine, konuşmak istediğinde yanında olduğunuzu hissettirmek çoğu zaman daha önemli bir başlangıçtır.
Fiziksel Yakınmalar
Baş ağrısı, karın ağrısı veya özellikle okula gitmeden önce ortaya çıkan çeşitli fiziksel yakınmalar da çocuğun yaşadığı stresle ilişkili olabilir.
Ancak fiziksel belirtilerin birçok farklı nedeni olabileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle bu tür yakınmaları doğrudan "zorbalık yüzünden" şeklinde yorumlamak doğru olmaz.
Belirtiler tekrarlıyor veya çocuğun günlük yaşamını etkiliyorsa, uygun bir sağlık profesyonelinden değerlendirme almak önemlidir.
Davranış Değişikliklerini Birlikte Değerlendirmek
Akran zorbalığı söz konusu olduğunda çoğu zaman tek bir davranıştan yola çıkarak sonuca ulaşmak mümkün değildir.
Daha anlamlı olan, çocuğun davranışlarında zaman içinde nasıl bir değişiklik oluştuğuna bakmaktır.
- Okula gitmek istememeye başladı mı?
- Arkadaş ilişkilerinde belirgin bir değişiklik oldu mu?
- Eve geldiğinde davranışları farklılaştı mı?
- Dijital ortamda kullandığı platformlar veya gruplarla ilgili bir değişiklik var mı?
- Daha önce keyif aldığı etkinliklerden uzaklaşmaya başladı mı?
- Belirli kişilerden veya ortamlardan kaçınıyor mu?
Bu soruların amacı çocuğa bir etiket koymak değil, onun yaşadığı değişikliği daha iyi anlamaktır.
Tek Bir İşaret Yerine Bütüne Bakmak
Bir davranış değişikliği
↓ Ne zaman başladı?
↓ Hangi durumlarda ortaya çıkıyor?
↓ Başka hangi alanlarda değişiklik var?
↓ Çocuk yaşadıklarını nasıl anlatıyor?
↓ Gerekirse uygun desteğe başvur
Çocuğa Nasıl Yaklaşılmalı?
Çocuğun davranışlarında bir değişiklik fark edildiğinde yetişkinin ilk tepkisi oldukça önemlidir.
Çocuk yaşadıklarını anlatmaya hazır olmayabilir. Bazen ne yaşadığını nasıl anlatacağını bilemeyebilir; bazen de vereceğiniz tepkinin sonucundan çekindiği için konuşmak istemeyebilir.
Bu nedenle konuşmayı bir sorguya dönüştürmemek önemlidir.
| Kaçınılması Gereken Sorular | Yerine Önerilen İfadeler |
|---|---|
| "Kim sana ne yaptı?" | "Son zamanlarda okulda seni zorlayan bir şey var mı?" |
| "Niye karşılık vermedin?" | "Bazen okulda kendini yalnız veya rahatsız hissettiğin oluyor mu?" |
| "Sen de onlara bir şey söyleseydin." | "İstersen bana anlatabilirsin." |
Buradaki amaç çocuğu bir an önce konuşturmak değil, konuşabileceği güvenli bir alan oluşturmaktır.
Çocuk bir şey anlatmaya başladığında yetişkinin hemen çözüm üretmeye çalışması anlaşılır bir tepkidir. Ancak bazen çocuğun öncelikle dinlenmeye ve yaşadığının ciddiye alındığını hissetmeye ihtiyacı vardır.
"Boş ver."
"Takma kafana."
"Onlara aldırma."
gibi cümleler sorunu küçültmek amacı taşımıyor olsa bile çocuğun kendisini anlaşılmamış hissetmesine neden olabilir.
Çocuğun anlattıkları küçümsenmemeli; ancak olay hakkında henüz yeterli bilgi yoksa hemen kesin bir sonuca da varılmamalıdır. Çocuğu dinlemek ile yaşanan olayın ne olduğunu araştırmak birbirinden farklı süreçlerdir.
Davranış Değişikliğini Bir İletişim Fırsatı Olarak Görmek
Akran zorbalığını fark etmek her zaman kolay değildir. Bazı çocuklar yaşadıklarını doğrudan anlatabilirken bazıları davranışlarıyla ipucu verebilir.
Bu nedenle ebeveynlerin ve öğretmenlerin çocuğun günlük yaşamındaki değişiklikleri fark etmesi önemlidir.
Ancak her içe kapanma, her okul isteksizliği veya her arkadaşlık problemi zorbalık anlamına gelmez. Önemli olan değişimin sürekliliğine, ortaya çıktığı koşullara ve çocuğun yaşadığı deneyime birlikte bakabilmektir.
Bazen çocuğun davranışındaki değişiklik, yalnızca düzeltilmesi gereken bir davranış değildir. Yetişkinlerin henüz fark etmediği bir güçlüğün işareti olabilir.
Bu nedenle ilk adım her zaman "Sorun ne?" sorusuna hemen bir cevap bulmak değil, "Sana ne olduğunu anlamak için buradayım" diyebilmektir.
Sonuç
Akran zorbalığını fark etmek, yalnızca belirli davranışları tanımaktan ibaret değildir. Çocuğun günlük yaşamındaki değişiklikleri fark etmek, bu değişikliklerin hangi koşullarda ortaya çıktığını anlamaya çalışmak ve çocuğun anlatabileceği bir alan oluşturmak da bu sürecin önemli parçalarıdır.
Bir çocuğun okula gitmek istememesi, arkadaşlarından uzaklaşması veya eve geldiğinde sessizleşmesi tek başına bize ne olduğunu söylemez. Ancak bu değişiklikler fark edildiğinde, çocuğun yaşadığı deneyimi anlamak için bir başlangıç noktası oluşturabilir.
Bazen çocuğun davranışındaki değişiklik, yetişkinlere gönderdiği küçük bir işarettir. Önemli olan bu işareti hemen yorumlamak değil, durup bakmak, dinlemek ve çocuğun yaşadığını anlamaya çalışmaktır.
Sık Sorulan Sorular
Çocuğumun bu davranışlardan birini göstermesi, zorbalığa uğradığı anlamına mı gelir?
Hayır. Bu davranışların her biri farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Önemli olan tek bir işaretten sonuç çıkarmak yerine, davranışların birlikte nasıl değiştiğine ve çocuğun günlük yaşamının bundan nasıl etkilendiğine bakmaktır.
Çocuğum "Hiçbir şey yok" diyorsa ısrar etmeli miyim?
Çocuğu peş peşe sorularla konuşturmaya çalışmak iletişimi daha da zorlaştırabilir. Bunun yerine konuşmaya açık olduğunuzu hissettirmek daha yararlı olabilir. "Şimdi anlatmak istemiyorsan sorun değil. İstediğin zaman benimle konuşabilirsin." gibi bir ifade, çocuğa konuşması için alan bırakabilir.
Öğretmenle mi yoksa okul yönetimiyle mi konuşmalıyım?
Bu durumun niteliğine göre değişebilir. Öncelikle çocuğun okul yaşamını yakından gözlemleyen öğretmen veya rehberlik birimiyle görüşmek, yaşanan değişiklikleri paylaşmak ve okulun konuya ilişkin gözlemlerini öğrenmek yararlı olabilir. Durumun niteliğine göre okul yönetiminin de sürece dahil edilmesi gerekebilir.
Dijital zorbalık da bu işaretlere dahil mi?
Evet. Dijital ortamda yaşanan zorbalık, çocuğun telefon ve sosyal medya kullanımında değişikliklere yol açabilir. Mesajlardan belirgin biçimde rahatsız olma, bazı gruplardan ayrılma veya çevrimiçi ortamda yaşananları konuşmaktan kaçınma bunlardan bazıları olabilir.
Çocuğumla konuşmak için doğru bir zaman var mı?
Çocuğun kendisini daha rahat hissettiği zamanları tercih etmek konuşmayı kolaylaştırabilir. Örneğin birlikte yürürken, araba yolculuğunda veya ortak bir etkinlik sırasında konuşmak, doğrudan karşı karşıya oturup soru sormaktan daha az baskılayıcı olabilir. Burada belirleyici olan tek bir "doğru zaman" bulmaktan çok, çocuğun kendisini rahat hissettiği bir ortam yaratmaktır.
Ne zaman profesyonel destek almak gerekir?
Davranış değişiklikleri belirginleşiyor, çocuğun okul yaşamını veya sosyal ilişkilerini etkiliyor ya da yoğun kaygı, çökkünlük, uyku ve yeme düzeninde belirgin değişiklikler gibi başka güçlüklerle birlikte görülüyorsa bir uzmandan destek almak uygun olabilir. Çocuğun kendine zarar verme düşüncelerinden söz etmesi veya güvenliğiyle ilgili acil bir risk bulunması durumunda ise gecikmeden uygun profesyonel desteğe başvurulmalıdır.
Kaynakça
- Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Blackwell. ↩
- Harcourt, S., Green, V. A., & Bowden, C. (2015). The influence of bullying and cyberbullying on peer relationships. Journal of School Violence, 14(2), 165–183. ↩
Bilgilendirme: Bu yazı tıbbi/psikolojik tavsiye içermez ve yalnızca genel farkındalık sağlamak amacıyla hazırlanmıştır. Bir çocuğun kendine zarar verme düşüncelerinden söz etmesi veya güvenliğiyle ilgili acil bir risk bulunması durumunda gecikmeden uygun profesyonel desteğe başvurulmalıdır.
