Uçak Korkusunu Gösteren Bedensel ve Duygusal İşaretler

Uçağa binmek bazı insanlar için yolculuğun başladığı anda sona eren sıradan bir süreçken, bazıları için daha bilet alınırken başlayan bir kaygı döngüsünün parçası olabilir. Uçuş tarihi yaklaştıkça akla uçağın düşmesi, türbülans, yükseklik, kapalı bir kabinde kalma ya da uçuş sırasında kontrolün kaybedilmesi gelebilir.

Bazen korkulan şey doğrudan uçağın kendisi değildir. Kişi uçakta yoğun bir kaygı yaşayacağından, panik yaşayacağından veya bedeninde ortaya çıkan belirtileri kontrol edemeyeceğinden endişelenebilir.

Bu nedenle uçak korkusu tek bir biçimde yaşanmaz. Araştırmalar da uçuş korkusunun farklı korku alanlarının ve kişiye özgü etkenlerin bir araya gelebildiği heterojen bir yapı olduğunu göstermektedir.¹ Kişinin korkusunun altında ne olduğunu anlamak, yaşadığı bedensel ve duygusal belirtileri değerlendirirken de önemlidir.

Uçak Korkusu Nedir?

Uçak korkusu ya da uçuş korkusu, uçuşla ilişkili yoğun korku ve kaygı yaşanmasıyla kendini gösterebilir. Bazı kişiler için temel korku uçağın düşmesi veya kaza yapmasıdır. Bazıları türbülans sırasında uçağın kontrolünü kaybedeceğinden endişelenir. Başka bir kişi içinse yüksekten uçmak, kapalı bir kabinde bulunmak veya uçuş sırasında yaşanabilecek panik daha ön planda olabilir.

Örneğin daha önce uçakta yoğun bir çarpıntı yaşamış bir kişi, sonraki uçuşunda "Ya yine böyle olursa?" diye düşünebilir. Böylece zamanla korkulan şey yalnızca uçuş değil, uçuş sırasında yaşanabilecek kaygının kendisi de olabilir.

Bu nedenle uçak korkusunu anlamak için "Uçaktan neden korkuyorsunuz?" sorusunun yanında, "En çok ne olmasından endişeleniyorsunuz?" sorusu da önemlidir.

Uçak Korkusunun Bedensel İşaretleri Nelerdir?

Uçuşla ilgili kaygı yükseldiğinde bedenin alarm sistemi devreye girebilir. Kalp atışlarının hızlanması, terleme, titreme veya mide rahatsızlığı gibi belirtiler ortaya çıkabilir.

Uçak korkusunda görülebilen bedensel işaretler arasında:

• Kalp çarpıntısı veya kalp atışlarını belirgin biçimde hissetme
• Terleme
• Titreme
• Nefes alışverişinin değişmesi
• Göğüste sıkışma
• Mide bulantısı veya mide rahatsızlığı
• Baş dönmesi veya sersemlik
• Kaslarda gerilme
• Ağız kuruluğu
• Yüzde sıcaklık veya kızarma
• Bedende yoğun bir gerginlik
• Uykuya dalmakta zorlanma

bulunabilir.

Ancak burada önemli olan yalnızca bedenin verdiği tepki değildir. Kişinin bu belirtileri nasıl yorumladığı da kaygının seyrini etkileyebilir.

Örneğin türbülans sırasında kalbinin hızlandığını fark eden bir kişi, "Bir şeyler ters gidiyor" diye düşünebilir. Ardından kalp atışlarını daha fazla kontrol etmeye başlayabilir. Kalbinin daha hızlı attığını fark ettikçe kaygısı artabilir.

Böylece uçuşla ilgili korkuya, bedensel belirtilerin kendisine yönelik kaygı da eklenebilir.

Uçak Korkusunda Hangi Duygular Öne Çıkar?

Uçak korkusunda yalnızca korku duygusu yaşanmaz. Uçuş öncesinde veya uçuş sırasında yoğun kaygı, gerginlik, huzursuzluk ve çaresizlik hissi de ortaya çıkabilir.

Özellikle kişinin uçuş üzerinde kontrol sahibi olmadığını düşünmesi kaygıyı artırabilir.

"Şimdi ne olacak?"
"Türbülans ne kadar sürecek?"
"Bir sorun çıkarsa ne yapabilirim?"
"Ya panik yaşarsam?"

gibi sorular zihinde tekrar tekrar dönebilir.

Bazı kişilerde ise uçuşu beklemek, uçuşun kendisinden daha zorlayıcı hale gelebilir. Uçuş tarihi yaklaştıkça zihinsel olarak sürekli uçuşu düşünmek, olası tehlikeleri araştırmak veya uçuş sırasında yaşanabilecekleri önceden hayal etmek kaygının giderek yükselmesine neden olabilir.

Uçuş Öncesinde Ortaya Çıkan İşaretler

Uçak korkusu yalnızca uçak havalandığında başlamaz.

Bilet almak, uçuş tarihinin yaklaşması, havalimanına gitmek, check-in yapmak, güvenlik kontrolünden geçmek veya uçağın kapısında beklemek bile kaygıyı artırabilir.

Kişi uçuş öncesinde:

• Uçuşu sürekli düşünmeye,
• Hava durumunu tekrar tekrar kontrol etmeye,
• Uçak kazalarıyla ilgili haberleri araştırmaya,
• Uçağın güvenliğiyle ilgili bilgi toplamaya,
• Uçuş sırasında ne yapacağını zihninde tekrar tekrar planlamaya,
• Yanında kimin oturacağını veya kime ulaşabileceğini düşünmeye

başlayabilir.

Bütün bunlar kişinin kendisini hazırladığı hissini verebilir. Ancak kaygıyı tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmadığı için kontrol etme ve güvence arama davranışları zaman içinde daha sık hale gelebilir.

Türbülans Neden Bu Kadar Kaygı Verici Olabilir?

Türbülans, uçak korkusu yaşayan kişiler için en sık kaygı yaratan durumlardan biri olabilir. Uçağın sarsılması, ani hareketler veya beklenmedik sesler kişinin "kontrol kaybediliyor" şeklinde düşünmesine yol açabilir.

Burada yalnızca türbülansın kendisine değil, kişinin türbülansı nasıl anlamlandırdığına bakmak gerekir.

Bir kişi uçağın sallanmasını rahatsız edici ama geçici bir durum olarak değerlendirirken, başka biri bunu tehlikenin işareti olarak yorumlayabilir.

Bu yorum farklılığı, aynı uçuş deneyiminin kişilerde neden farklı düzeylerde kaygı yaratabildiğini anlamaya yardımcı olur.

Kontrolün Kişinin Elinde Olmaması

Uçuş sırasında uçağı kişinin kendisi kullanmaz. Bu durum, özellikle kontrolün kendi elinde olmasını önemseyen kişiler için zorlayıcı olabilir.

Kişi uçağın nasıl hareket edeceğini, ne zaman türbülans olacağını veya uçuş sırasında ne yaşanacağını kendisinin belirleyemediğini fark ettiğinde belirsizlik daha görünür hale gelebilir.

Bu durumda kişi belirsizliği azaltmak için sürekli bilgi toplamaya çalışabilir. Hava durumunu kontrol etmek, uçuş süresini tekrar tekrar hesaplamak, uçağın seslerini takip etmek veya kabin ekibinin davranışlarını gözlemek bu çabanın bir parçası olabilir.

Ancak uçuşla ilgili bütün belirsizlikleri ortadan kaldırmak mümkün değildir. Bu nedenle amaç her şeyi kontrol edebilmek değil, kontrolün kişinin elinde olmadığı durumlarda da kaygıyla baş edebilme becerisini geliştirmek olabilir.

Uçak Korkusu Davranışlara Nasıl Yansır?

Korku yalnızca kişinin ne hissettiğini değil, ne yaptığını da değiştirir.

Uçak korkusu yaşayan bir kişi:

• Uçakla seyahat etmekten kaçınabilir.
• Uçuş gerektiren seyahatleri erteleyebilir.
• Uçak yerine daha uzun süren ulaşım yollarını tercih edebilir.
• Uçuş sırasında sürekli güvence isteyebilir.
• Yanındaki kişiye tekrar tekrar "Bir şey yok, değil mi?" diye sorabilir.
• Türbülans sırasında uçağın hareketlerini yakından takip edebilir.
• Kabin ekibinin yüz ifadelerini ve davranışlarını gözlemleyebilir.
• Uçuş öncesinde güvenlik bilgilerini tekrar tekrar araştırabilir.
• Uçuş sırasında bedenindeki belirtileri sürekli kontrol edebilir.
• Uçuşu tamamen iptal edebilir.

Bu davranışların önemli bir bölümü kaygıyı azaltma amacı taşır. Ancak kişi her kaygılandığında kontrol etmeye, kaçınmaya veya güvence aramaya yöneldiğinde, uçuşun ancak bu davranışlarla yönetilebileceğine ilişkin bir örüntü gelişebilir.

Uçak Korkusu ile Panik Yaşama Kaygısı

Bazı kişiler için asıl korku uçağın düşmesi değildir. Uçakta yoğun bir kaygı veya panik yaşayacak olmaktan korkabilirler.

"Ya kalbim çok hızlı atarsa?"
"Ya nefes alamadığımı hissedersem?"
"Ya panik yaşarsam ve uçaktan çıkamazsam?"

gibi düşünceler ortaya çıkabilir.

Bu durumda kişi uçuş sırasında yaşayabileceği bedensel belirtileri sürekli takip edebilir. Kalp atışını, nefesini veya baş dönmesini kontrol etmeye çalışabilir.

Dolayısıyla uçak korkusunu ele alırken kişinin neyden korktuğunu ayrıntılı biçimde anlamak önemlidir. Çünkü uçağın düşmesinden korkan biriyle, uçuş sırasında panik yaşamaktan korkan kişinin kaygı döngüsü aynı olmayabilir.

Uçak Korkusu Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler?

Uçak korkusu yalnızca uçuş sırasında yaşanan birkaç saatlik bir kaygıdan ibaret olmayabilir.

Kişi uçak yolculuğundan kaçındığında iş seyahatlerine katılamayabilir, uzun süredir görmek istediği yerlere gidemeyebilir veya ailesiyle yapacağı bir tatilden vazgeçebilir.

Bazı kişiler içinse uçuşu gerçekleştirmek mümkün olsa bile, uçuş öncesindeki günler yoğun kaygıyla geçebilir.

Bu noktada önemli olan korkunun yalnızca ne kadar yoğun olduğu değil, kişinin hayatındaki seçenekleri ne kadar daralttığıdır.

Uçak Korkusuyla Nasıl Çalışılır?

Uçak korkusuyla çalışırken öncelikle kişinin korkusunun nasıl oluştuğu ve hangi durumlarda sürdüğü anlaşılır. Uçağın düşmesi, türbülans, yükseklik, kapalı alanda kalma, kontrolü kaybetme veya uçuş sırasında panik yaşama gibi farklı korkuların her biri farklı bir formülasyon gerektirebilir. Uçuş korkusuna ilişkin araştırmalar da kişiye özgü değerlendirmeyi önemli bir başlangıç noktası olarak ele almaktadır.^1,2

Bilişsel ve davranışçı terapi kapsamında kişinin uçuşla ilgili düşünceleri, bedensel belirtileri, kaçınmaları ve güvenlik davranışları birlikte ele alınabilir.

Tedavinin önemli bileşenlerinden biri, kişinin korktuğu durumların yerinde ve kademeli biçimde üstüne gitmesidir. Amaç kişiyi bir anda korktuğu durumun içine bırakmak değil; terapi planı doğrultusunda, kişinin zorlanma düzeyine uygun bir ilerleme sağlamaktır.

Uçuş korkusuyla ilgili araştırmalarda hem standart maruz bırakma temelli yaklaşımların hem de sanal gerçeklik uygulamalarının etkili olabildiği gösterilmiştir.^3,4

Özellikle gerçek bir uçuşun hemen gerçekleştirilemediği durumlarda uçuş simülasyonları ve sanal gerçeklik, uçuşla ilişkili durumların kontrollü bir ortamda çalışılmasına olanak sağlayabilir. Uçuş korkusuna yönelik kontrollü çalışmalarda sanal gerçeklik ile kademeli üstüne gitme uygulamalarının kaygı üzerinde olumlu sonuçlar verdiği bildirilmiştir.^3,5

Buradaki amaç kişinin uçuş sırasında hiçbir zaman kaygı yaşamaması değildir. Daha çok, kaygı ortaya çıktığında sürekli kontrol etmeden, kaçınmadan veya güvence aramadan uçuş deneyiminin içinde kalabilmesi ve korkusunun yönettiği davranışlar yerine kendi tercihleri doğrultusunda hareket edebilmesi hedeflenir.

Uçak Korkusu Ne Zaman Destek Almayı Gerektirir?

Uçuş öncesinde heyecanlanmak tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez. Önemli olan, uçuşla ilgili korkunun kişinin yaşamını ne ölçüde etkilediğidir.

Uçak yolculuklarından sürekli kaçınıyor, iş veya özel hayatını uçuş gerektiren planlara göre sınırlıyor ya da uçuş düşüncesi günler öncesinden yoğun bir kaygıya neden oluyorsa profesyonel destek düşünülebilir.

Özellikle kişi uçmak istediği halde yalnızca korkusu nedeniyle bunu yapamıyorsa, üzerinde çalışılabilecek bir kaygı örüntüsünden söz etmek mümkündür.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Oakes, M., & Bor, R. (2010). The psychology of fear of flying (Part I): A critical evaluation of current perspectives on the nature, prevalence and etiology of fear of flying. Travel Medicine and Infectious Disease, 8(6), 327–338. ↩
2. Oakes, M., & Bor, R. (2010). The psychology of fear of flying (Part II): A critical evaluation of current perspectives on approaches to treatment. Travel Medicine and Infectious Disease, 8(6), 339–353. ↩
3. Maltby, N., Kirsch, I., Mayers, M., & Allen, G. J. (2002). Virtual reality exposure therapy for the treatment of fear of flying: A controlled investigation. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 70(5), 1112–1118. ↩
4. Wiederhold, B. K., Jang, D. P., Gevirtz, R. G., Kim, S. I., Kim, I. Y., & Wiederhold, M. D. (2002). The treatment of fear of flying: A controlled study of imaginal and virtual reality graded exposure therapy. IEEE Transactions on Information Technology in Biomedicine, 6(3), 218–223. ↩
5. Triscari, M. T., Faraci, P., Catalisano, D., D'Angelo, V., & Urso, V. (2015). Effectiveness of cognitive behavioral therapy integrated with systematic desensitization, cognitive behavioral therapy combined with eye movement desensitization and reprocessing therapy, and cognitive behavioral therapy combined with virtual reality exposure therapy methods in the treatment of flight anxiety: A randomized trial. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 11, 2591–2598. ↩

Önemli Bilgilendirme: Bu yazıda yer alan içerikler yalnızca genel bilgilendirme ve farkındalık oluşturma amacıyla hazırlanmıştır. İçerikler, herhangi bir ruh sağlığı sorununun tanısı, değerlendirilmesi veya tedavisi yerine geçmez. Uçak korkusunun günlük yaşamınızı, iş ya da sosyal yaşamınızı belirgin biçimde etkilediğini düşünüyorsanız, durumu bir alan uzmanıyla birlikte değerlendirmeniz faydalı olabilir.