Gerçeklik Algısı Açısından Hayal Kurmanın Sağlıklı Sınırı

Hayal kurmak, zihnimizin doğal bir parçasıdır. Ancak hayallerin gerçek yaşamla ilişkisi değiştiğinde ve günlük yaşamın önüne geçtiğinde bu deneyimi yeniden değerlendirmek gerekebilir. Peki, hayal kurmak ile gerçekliği birbirinden ayıran sınır nerede başlar?

Hayal Kurmak ile Gerçeklik Arasındaki Sınır Ne Anlama Gelir?

Zihnimiz yalnızca içinde bulunduğumuz anla ilgilenmez. Geçmişi yeniden düşünür, henüz yaşanmamış olayları canlandırır, geleceğe ilişkin olasılıklar üretir. Bazen bir konuşmayı önceden tasarlarız, bazen olmak istediğimiz kişiyi hayal ederiz, bazen de sorumluluklarımızdan kısa bir süre uzaklaşıp kendimizi başka bir senaryonun içinde buluruz. Bunların hepsi zihnin doğal işleyişinin parçasıdır.

Bir hayalin gerçekleşmemiş olması, onun sağlıksız ya da gerçek yaşamdan kopuk olduğu anlamına gelmez. Önemli olan, zihinde canlandırılan olaylarla gerçekten yaşananları ayırabilmek ve hayallerin yaşamdaki yerini koruyabilmektir.

Burada iki şeyi birbirinden ayırmak gerekir: hayal edilen şeyin gerçek olmadığını bilmek ve hayal kurmanın gerçek yaşam üzerindeki etkisini fark edebilmek. Kişi kurduğu senaryonun hayal olduğunu çok iyi biliyor olabilir; yine de bu senaryolara uzun süre dalabilir, sorumluluklarını erteleyebilir ya da gerçek ilişkilerinden uzaklaşabilir. Araştırmalar da aşırı hayal kurma deneyiminde belirleyici olanın yalnızca süre olmadığını, hayallerin kontrol edilebilirliği ve günlük işlevselliğe etkisi olduğunu gösteriyor.^1,2

Bu yüzden sağlıklı sınır, ne kadar hayal kurduğumuzla tek başına açıklanamaz. Hayal kurarken gerçeklikle bağımızı korumamız ve hayallerin yaşamın diğer alanlarıyla nasıl bir ilişki kurduğu da en az süre kadar önemlidir.

Hayal Kurmak Ne Zaman Doğal Bir Zihinsel Etkinliktir?

Hayal kurmak yaratıcılığı destekleyebilir, hedef belirlemeye yardımcı olabilir ve henüz gerçekleşmemiş durumlar üzerinde düşünmemizi sağlayabilir. Bir görüşmede söyleyeceklerimizi zihnimizde canlandırmak, bir tatili planlamak ya da üzerinde çalıştığımız bir projenin nasıl sonuçlanabileceğini düşünmek bunun gündelik örnekleridir. Bazen de belirli bir amaç olmadan hayal kurarız; zihnimiz bir düşünceden diğerine geçer ve kısa bir süre çevremizde olup bitene daha az dikkat ederiz. Bu da tek başına bir sorun değildir.

Hayallerin içeriği de belirleyici değildir. Kendimizi daha başarılı, daha sevilen ya da farklı koşullarda yaşayan biri olarak hayal etmek olağandır. Senaryonun gerçekte yaşanmamış olması, gerçekliği değerlendirme becerisini kaybettiğimiz anlamına gelmez.

Asıl bakılması gereken, hayal kurmanın yaşamla nasıl bir ilişki kurduğudur. Kişi istediğinde hayalinden uzaklaşıp yaptığı işe dönebiliyor, ilişkilerini sürdürebiliyor ve sorumluluklarını yerine getirebiliyorsa hayal kurmak yaşamının doğal bir parçası olarak kalabilir.

Hayal Kurmak ile Gerçekliği Karıştırmak Aynı Şey midir?

Hayır. İki deneyim birbiriyle ilişkili görünse de aynı anlama gelmez.

Gerçekliği karıştırmak, zihinde canlandırılan bir olayın gerçekten yaşanıp yaşanmadığını ayırt etmekte güçlük çekmektir. Örneğin kişi, zihninde tasarladığı bir konuşmayı gerçekten yapıp yapmadığından emin olamayabilir. Böyle bir belirsizliğin ne sıklıkla ortaya çıktığı, ne kadar sürdüğü ve günlük yaşamı etkileyip etkilemediği ayrıca değerlendirilmelidir.

Aşırı hayal kurmada ise tablo çoğu zaman farklıdır. Kişi hayalindeki olayların gerçekleşmediğini gayet iyi bilir, hatta hayale kaptırdığının farkındadır; buna rağmen senaryolara dönme isteğini ertelemekte ya da hayal kurmayı bırakıp yaptığı işe odaklanmakta zorlanır. Araştırmalar, ayrıntılı ve sürükleyici hayallerin gerçek yaşamın önüne geçmesi arasında bir ilişki olduğunu gösteriyor; ancak aşırı hayal kurma yaşayan herkesin hayal ile gerçek arasındaki ayrımı kaybettiği söylenemez.^1,2

Bu nedenle gerçeklik algısı, kontrol edilebilirlik ve günlük yaşam üzerindeki etki birbirinden ayrı başlıklar olarak ele alınmalıdır.

Hayaller Gerçek Yaşamın Yerini Almaya Başladığında

Hayal kurmanın günlük yaşama etkisi yalnızca geçirilen zamanla ölçülmez. Bazen kişi saatlerce hayal kurduğunu fark eder; bazen de kısa aralıklarla sürekli hayallere dönmek yaptığı işe odaklanmasını güçleştirir.

Zihindeki senaryolarda kişi kendisini daha başarılı, daha değerli ya da ilişkilerinde daha mutlu hissedebilir. Gerçek yaşamda aynı ihtiyaçları karşılamak ise daha zor olabilir. Bu noktada hayal kurmak, gerçek yaşamdaki güçlüklerle ilgilenmenin önüne geçebilir: bir ilişki kurmak, yeni bir işe başvurmak, bir sorunu konuşmak ya da ertelenen bir işi tamamlamak yerine hayale dönmek daha çekici gelebilir.

Örneğin kişi, bir görüşmede kendisini çok başarılı biçimde ifade ettiğini hayal etmekten keyif alabilir. Bu hayal tek başına sorun değildir. Ancak gerçek görüşmeye hazırlanmak yerine aynı senaryoyu tekrar tekrar kuruyor ve görüşmeye katılmayı erteliyorsa, hayal kurmanın günlük yaşamdaki işlevi üzerinde durmak gerekir.

Burada hayallerin içeriğini yargılamak yerine, hangi koşullarda ortaya çıktıklarını ve hangi sonuçları doğurduklarını anlamak gerekir. Hayal kurmanın kendisi bir sorun olmasa da, hayallerin günlük yaşamın gerektirdiği davranışların yerini alması zamanla kişiyi hedeflerinden ve ilişkilerinden uzaklaştırabilir. Çalışmalar da bu deneyimin hem ödüllendirici ve sürükleyici yönünün hem de günlük yaşamı aksatabilen yönünün birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor.^1,3

Bu yüzden şu soruların yanıtı, harcanan zamanı hesaplamaktan daha çok şey söyler: Hayaller yalnızca keyif alınan bir etkinlik mi, yoksa zorlandığım durumlarla ilgilenmeyi sürekli ertelememe eşlik mi ediyor? Hayal kurmayı seçebiliyor muyum, yoksa yapmak istediğim başka şeyler varken kendimi tekrar tekrar hayal kurarken mi buluyorum?

Hayal Kurmanın Sağlıklı Sınırını Nasıl Anlayabiliriz?

Sağlıklı sınır için herkese uyan bir süre ya da kesin bir ölçüt yoktur. Aynı miktarda hayal kurmak iki kişinin yaşamında farklı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle süreye ek olarak hayal kurmanın kontrol edilebilirliğine, gerçeklikle ilişkisine ve günlük yaşama etkisine bakmak gerekir. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

• Gerçeklikle aramdaki ayrımı koruyabiliyor muyum? Zihnimde canlandırdığım olaylarla gerçekten yaşananları birbirinden ayırabiliyor muyum?
• Hayal kurmaya ara verebiliyor muyum? Yapmam gereken bir işe ya da bulunduğum ortama dönmek istediğimde bunu yapabiliyor muyum?
• Hayal kurmak günlük yaşamımı etkiliyor mu? İşlerimi, eğitimimi, ilişkilerimi veya kişisel sorumluluklarımı sık sık erteliyor muyum?
• Hayallerim yaşamda yapmak istediklerimin önüne geçiyor mu? Gerçek yaşamda adım atmak yerine aynı senaryoları zihnimde tekrar tekrar mı kuruyorum?

Bu sorular tanı koymak ya da hayal kurmanın mutlaka sorunlu olduğunu söylemek için değildir. Amaç, kişinin kendi deneyimini daha iyi anlaması ve hayal kurmanın yaşamındaki yerini değerlendirebilmesidir.

Hayal Kurmayı Kontrol Etmek Neden Zorlaşabilir?

Hayal kurmak bazen kendi kendini sürdüren bir döngüye dönüşebilir. Kişi zorlayıcı bir durumun ardından hayal kurmaya başlar, senaryonun içine yoğun biçimde girer ve bir süre sonra yeniden aynı deneyime dönmek ister.

Bu döngüyü anlamak için yalnızca hayal kurma davranışına değil, öncesinde ve sonrasında yaşananlara da bakmak gerekir: hayali başlatan durumlar, eşlik eden düşünceler ve duygular, hayal kurarken yapılanlar ve ardından ortaya çıkan sonuçlar. Zaman içinde senaryo daha ilgi çekici hâle gelir ve başlangıçta seçerek yapılan bir etkinliği bırakmak güçleşir.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) açısından bu döngüyü anlamak, kişinin hayal kurmayı hangi koşullarda sürdürdüğünü ve yaşamındaki sonuçlarını görmesine yardımcı olabilir. Amaç hayal kurmayı ortadan kaldırmak değil; kişinin davranışları üzerinde daha fazla seçim hakkı kazanması ve önem verdiği alanlarla bağını sürdürebilmesidir.

Hayal Kurma ile İlgili Ne Zaman Psikolojik Destek Alınabilir?

Hayal kurmak tek başına psikolojik destek gerektirmez. Ancak hayal kurmayı kontrol etmekte zorlanmak, günlük sorumlulukların sürekli ertelenmesi, ilişkilerin olumsuz etkilenmesi ya da hayal ile gerçek arasında ayrım yapmakta belirgin güçlük yaşamak profesyonel değerlendirmeyi gerekli kılabilir.

Özellikle zihinde canlandırılan olayların gerçekten yaşanıp yaşanmadığından emin olamamak ya da gerçeklikle ilgili belirgin bir karışıklık yaşamak, yalnızca aşırı hayal kurma olarak değerlendirilmemelidir. Farklı etkenlerin olup olmadığını anlamak için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak önemlidir. Değerlendirmede deneyimin nasıl başladığı, ne sıklıkla ortaya çıktığı, hangi durumlarla ilişkili olduğu ve günlük yaşamı nasıl etkilediği ele alınır; gerekirse kişinin ihtiyaçlarına uygun bir çalışma planı oluşturulur.

Hayal kurmanın sağlıklı sınırını anlamak, zihinde canlanan her şeyi denetlemek anlamına gelmez. Asıl mesele, hayallerin yaşamımızdaki yerini fark edebilmek, gerçeklikle bağımızı koruyabilmek ve bizim için önemli olan şeylere yönelmeyi sürdürebilmektir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Somer, E., Lehrfeld, J., Bigelsen, J., & Jopp, D. S. (2016). Development and validation of the Maladaptive Daydreaming Scale (MDS). Consciousness and Cognition, 39, 77–91. doi.org/10.1016/j.concog.2015.12.001 ↩
2. Bigelsen, J., Lehrfeld, J. M., Jopp, D. S., & Somer, E. (2016). Maladaptive daydreaming: Evidence for an under-researched mental health disorder. Consciousness and Cognition, 42, 254–266. doi.org/10.1016/j.concog.2016.03.017 ↩
3. Somer, E., Somer, L., & Jopp, D. S. (2016). Parallel lives: A phenomenological study of the lived experience of maladaptive daydreaming. Journal of Trauma & Dissociation, 17(5), 561–576. doi.org/10.1080/15299732.2016.1160463 ↩