Davranış Bileşenleri Nelerdir? Psikoloji Kuramlarında Açıklaması
Davranış Bileşenleri Nelerdir? Psikoloji Kuramlarında Açıklaması
```Psikolojik sorunlar günlük yaşamda çoğu zaman “çok kaygılıyım”, “çok stresliyim”, “takıntılıyım” veya “mutsuzum” gibi genel ifadelerle tanımlanır. Ancak bilimsel bir değerlendirme yapabilmek için bu ifadelerin daha somut ve ayrıntılı biçimde ele alınması gerekir.
Bilişsel ve Davranışçı Psikolojide bir davranışı değerlendirmek, yalnızca davranışın ne olduğunu belirlemek anlamına gelmez. Davranışın ne sıklıkta ortaya çıktığı, ne kadar sürdüğü, ne kadar yoğun yaşandığı, hangi koşullarda görüldüğü ve hangi sonuçlarla devam ettiği de incelenir.
Bu ölçülebilir özellikler, davranışın daha açık ve nesnel biçimde tanımlanmasına yardımcı olur. Aynı zamanda terapi sürecinde yaşanan değişimlerin sistematik olarak takip edilebilmesini sağlar.
Bu yazıda davranışın temel bileşenlerini, davranışın biçimi ile işlevi arasındaki farkı ve davranış analizinin klinik uygulamadaki önemini ele alacağız.
```Davranış Neden Ölçülmeye Çalışılır?
```Bilimsel yaklaşımın temel özelliklerinden biri, incelenen olguların mümkün olduğunca gözlemlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanmasıdır.
Bilişsel ve Davranışçı Psikolojide davranışlar yalnızca “var” veya “yok” şeklinde değerlendirilmez. Bunun yerine davranışın:
- Ne kadar sık ortaya çıktığı,
- Ne kadar sürdüğü,
- Ne kadar yoğun yaşandığı,
- Hangi durumlarda görüldüğü,
- Kişinin yaşamını nasıl etkilediği incelenir.
Bu yaklaşım, psikolojik sorunların daha somut biçimde değerlendirilmesini sağlar. Terapi sürecinde meydana gelen değişimlerin yalnızca genel izlenimlere göre değil, belirli ölçütler üzerinden takip edilebilmesine yardımcı olur.
Davranışı değiştirebilmek için öncelikle davranışın nasıl ortaya çıktığını ve zaman içinde nasıl değiştiğini tanımlamak gerekir.```
Davranışın Temel Özellikleri Nelerdir?
```Sıklık
Davranışın belirli bir zaman dilimi içinde kaç kez ortaya çıktığını ifade eder.
Temel soru: Bu davranış ne kadar sık gerçekleşiyor?
Süre
Davranışın veya tepkinin başladıktan sonra ne kadar devam ettiğini gösterir.
Temel soru: Davranış ne kadar sürüyor?
Şiddet
Davranışın veya davranışa eşlik eden duygusal ve bedensel tepkinin ne kadar yoğun yaşandığını ifade eder.
Temel soru: Tepki ne kadar yoğun?
Bağlam
Davranışın hangi ortamda, kimlerle, ne zaman ve hangi koşullar altında ortaya çıktığını açıklar.
Temel soru: Davranış hangi koşullarda görülüyor?
Sonuçlar
Davranışın ardından ortaya çıkan kısa ve uzun vadeli etkileri ifade eder.
Temel soru: Bu davranıştan sonra ne oluyor?
Sıklık
Sıklık, davranış değerlendirmesinde en sık kullanılan ölçütlerden biridir. Çünkü birçok psikolojik sorunda güçlüğün yalnızca var olup olmadığı değil, ne kadar sık yaşandığı da önemlidir.
Örneğin:
- Bir kişinin gün içinde kaç kez el yıkadığı,
- Ne sıklıkla güvence aradığı,
- Kaç kez bedensel belirtilerini kontrol ettiği,
- Kaç sosyal ortamdan kaçındığı,
- Gün içinde kaç etkinliğe katıldığı takip edilebilir.
Terapi sürecinde amaç her zaman davranışın tamamen ortadan kalkması değildir. Davranışın sıklığında meydana gelen anlamlı bir azalma veya artış da önemli bir değişim göstergesi olabilir.
Süre
Süre, davranışın başladıktan sonra ne kadar devam ettiğini ifade eder. Bazı davranışlar kısa süreli ortaya çıkarken, bazıları kişinin gününün önemli bir bölümünü kaplayabilir.
Örneğin:
- Kişinin ruminasyonla ne kadar zaman geçirdiği,
- Obsesif düşüncelerle ne kadar süre meşgul olduğu,
- Sosyal medya kullanımının kaç saat sürdüğü,
- Yataktan çıkmadan ne kadar süre beklediği,
- Yoğun bir kaygı tepkisinin ne kadar devam ettiği değerlendirilebilir.
Bazı durumlarda davranışın sıklığı değişmese bile süresindeki azalma önemli bir ilerleme göstergesi olabilir.
Şiddet
Şiddet, davranışın veya davranışa eşlik eden tepkinin ne kadar yoğun yaşandığını ifade eder. Özellikle duygu ve bedensel tepkiler değerlendirilirken önemli bir ölçüttür.
Kaygı, korku, öfke, çökkünlük veya bedensel rahatsızlık hissinin yoğunluğu sayısal ölçekler kullanılarak değerlendirilebilir.
Örneğin kişi kaygıyı aynı sıklıkta yaşamaya devam edebilir ancak kaygının yoğunluğu zaman içinde azalabilir. Böyle bir değişim, terapi sürecindeki ilerlemeyi gösterebilir.
Bağlam
Bir davranışı anlamak için yalnızca davranışın kendisine bakmak yeterli değildir. Davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını bilmek de gerekir.
Bağlam değerlendirilirken şu değişkenlere bakılabilir:
- Davranışın ortaya çıktığı ortam,
- Ortamda bulunan kişiler,
- Günün zamanı,
- Davranıştan önce yaşanan olaylar,
- Kişinin o sıradaki bedensel veya duygusal durumu.
Örneğin bir kişi yalnızken rahat hissederken kalabalık ortamlarda yoğun kaygı yaşayabilir. Başka biri yalnızca otorite konumundaki kişilerle konuşurken zorlanabilir.
Bağlamın değerlendirilmesi, davranışın hangi durumlarla ilişkili olduğunu ve müdahalenin nereden başlayabileceğini anlamaya yardımcı olur.
Sonuçlar
Davranış değerlendirmesindeki en önemli sorulardan biri, davranışın ardından ne olduğudur. Çünkü birçok davranış, ortaya çıkardığı sonuçlar nedeniyle devam eder.
Örneğin:
- Sosyal ortamda konuşmayan kişi kısa süreli rahatlayabilir.
- Kompulsiyon yapan kişinin kaygısı geçici olarak azalabilir.
- Güvence alan kişi kısa süreli bir emin olma hissi yaşayabilir.
- Kaygı yaratan ortamdan ayrılan kişi kendisini daha güvende hissedebilir.
Bu kısa vadeli sonuçlar davranışın tekrar edilme olasılığını artırabilir. Ancak davranış uzun vadede kişinin korktuğu durumla karşılaşmasını, yeni öğrenmeler geliştirmesini ve yaşam alanını genişletmesini engelleyebilir.
Bir davranışın neden sürdüğünü anlayabilmek için çoğu zaman davranışın ardından gelen sonuca bakmak gerekir.
Davranışın İşlevi Nasıl Anlaşılır?
```Bilişsel ve Davranışçı Psikolojide davranış değerlendirmesinin temel amaçlarından biri, davranışın kişi için ne işe yaradığını anlamaktır.
Aynı davranış farklı kişiler için farklı işlevlere sahip olabilir. Örneğin iki kişi sosyal ortamlardan kaçınıyor olabilir:
Birinci Kişi
Eleştirilmekten, küçük düşmekten veya hata yapmaktan korunmak amacıyla sosyal ortamlardan kaçınıyor olabilir.
İkinci Kişi
Panik belirtileriyle karşılaşmamak veya bedensel kontrolünü kaybetmemek amacıyla aynı ortamlardan kaçınıyor olabilir.
Dışarıdan bakıldığında davranış aynı görünür. Ancak davranışın kişi için sağladığı sonuç ve hizmet ettiği amaç farklıdır.
Davranışın işlevini anlayabilmek için davranıştan önce ve sonra yaşananlar birlikte değerlendirilir:
Davranıştan önce hangi durum, düşünce, duygu veya bedensel tepki ortaya çıktı?
Kişi bu durum karşısında ne yaptı veya ne yapmaktan kaçındı?
Davranışın ardından kişi ne hissetti veya ne kazandı?
Davranış sorunun devam etmesini ve kişinin yaşamını nasıl etkiledi?
Davranışın Biçimi mi, İşlevi mi Önemlidir?
```Günlük yaşamda davranışlar çoğu zaman dışarıdan nasıl göründüklerine göre değerlendirilir. Buna davranışın biçimi denebilir.
Ancak Bilişsel ve Davranışçı Psikolojide yalnızca davranışın biçimine bakmak yeterli değildir. Davranışın kişi için hangi sonucu sağladığı, yani işlevi de değerlendirilir.
Aynı Biçim, Farklı İşlev
İki kişi sosyal ortamlardan kaçınıyor olabilir.
- Biri eleştirilmekten korunmaya çalışıyor olabilir.
- Diğeri panik belirtilerini yaşamaktan kaçınıyor olabilir.
Farklı Biçim, Aynı İşlev
İki kişi belirsizliği azaltmaya çalışıyor olabilir.
- Biri başkalarından güvence isteyebilir.
- Diğeri internette saatlerce araştırma yapabilir.
Bu nedenle terapi sürecinde davranış yalnızca dışarıdan nasıl göründüğüne göre hedeflenmez. Davranışı sürdüren işlev anlaşıldığında, kullanılacak müdahale daha doğru biçimde planlanabilir.
Benzer görünen davranışlar farklı işlevlere, farklı görünen davranışlar ise aynı işleve sahip olabilir.```
Davranış Analizi Neden Önemlidir?
```Bilişsel ve Davranışçı Psikolojide etkili bir müdahale planı oluşturabilmek için davranışın ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi gerekir.
Davranış analizi sayesinde terapist:
- Sorunun hangi koşullarda ortaya çıktığını,
- Hangi davranışların sorunu sürdürdüğünü,
- Davranışların kısa vadede ne sağladığını,
- Uzun vadede kişinin yaşamını nasıl etkilediğini,
- Hangi davranışların terapi hedefi olarak seçilebileceğini belirlemeye çalışır.
Örneğin davranışın temel işlevi kaygıdan kaçmaksa müdahale, kişinin kaygıyla birlikte hareket edebilmesine odaklanabilir. Davranışın işlevi güvence sağlamaksa, güvence aramanın azaltılması ve belirsizliğe alan açılması hedeflenebilir.
```Sonuç
```Bilişsel ve Davranışçı Psikolojide davranış, yalnızca kişinin dışarıdan görülebilen eylemlerinden ibaret değildir.
Davranış değerlendirilirken davranışın sıklığına, süresine, şiddetine, hangi koşullarda ortaya çıktığına ve ardından hangi sonuçların oluştuğuna bakılır.
Bu özelliklerin ölçülmesi, psikolojik sorunların daha açık ve somut biçimde tanımlanmasını sağlar. Aynı zamanda terapi sürecinde meydana gelen değişimlerin daha sistematik olarak takip edilmesine yardımcı olur.
Davranışın biçimini bilmek önemli olsa da tek başına yeterli değildir. Aynı davranış farklı kişiler için farklı işlevlere sahip olabilir; aynı işlev ise farklı davranışlar aracılığıyla yerine getirilebilir.
Bu nedenle etkili bir müdahale planı oluşturabilmek için davranışın nasıl ortaya çıktığını, hangi koşullarda sürdüğünü ve kişi için ne işe yaradığını anlamak gerekir.
Sonuç olarak davranışı değiştirebilmenin ilk adımı, davranışı doğru ve ayrıntılı biçimde değerlendirebilmektir.
```Sık Sorulan Sorular
```Davranış neden ölçülmeye çalışılır?
Davranışın ölçülmesi, yaşanan güçlüğün daha somut ve nesnel biçimde değerlendirilmesine yardımcı olur.
Davranışın sıklığı, süresi, şiddeti ve ortaya çıktığı koşullar bilindiğinde hem sorunun nasıl işlediği hem de terapi sürecindeki değişim daha sistematik biçimde takip edilebilir.
Bir davranışın sıklığı neden önemlidir?
Sıklık, davranışın belirli bir zaman diliminde kaç kez ortaya çıktığını gösterir.
Kişinin kaç kez güvence aradığı, kompulsiyon yaptığı veya sosyal ortamlardan kaçındığı gibi bilgiler, davranışın günlük yaşam üzerindeki etkisini anlamaya yardımcı olur.
Bir davranışın süresi neyi gösterir?
Süre, davranışın başladıktan sonra ne kadar devam ettiğini ifade eder.
Bazı durumlarda davranışın sıklığı değişmese bile süresindeki azalma önemli bir ilerleme göstergesi olabilir. Bu nedenle süre, davranış değerlendirmesinin önemli ölçütlerinden biridir.
Davranışın işlevi ne demektir?
Davranışın işlevi, davranışın kişi için ne işe yaradığını ve hangi sonucu sağladığını ifade eder.
Örneğin sosyal ortamdan kaçınmak kısa vadede kaygıyı azaltabilir. Bu durumda davranışın işlevi, kaygıdan uzaklaşmak veya rahatlama sağlamak olabilir.
Aynı davranış farklı kişiler için farklı anlamlara sahip olabilir mi?
Evet. Dışarıdan aynı görünen davranışlar farklı işlevlere sahip olabilir.
Örneğin iki kişi sosyal ortamlardan kaçınabilir. Ancak biri eleştirilmekten korkarken, diğeri panik belirtileri yaşamaktan korkuyor olabilir.
Bu nedenle davranış değerlendirmesinde yalnızca davranışın biçimine değil, kişi için ne işe yaradığına da bakılır.
